Nguồn ngốc Họ Phạm - Nam Định

1. Mang dáng dấp bình dị như bao ngôi từ đường dòng họ khác ở đồng bằng Bắc Bộ nhưng ngôi từ đường dòng họ Phạm tại xã Xuân Kiên-Xuân Trường-Nam Định lại ẩn chứa một niềm tự hào mà ít nơi nào có được bởi đây là nơi lưu giữ và phát huy lịch sử và truyền thống của một dòng họ, một vương triều.

            Từ đường dòng họ Phạm là di tích thờ vị thuỷ tổ của dòng họ là Phạm Đình Trú. Phạm Đình Trú tên thật là Mạc Đăng Thận, là cháu 3 đời của Thái tổ Mạc Đăng Dung. Sinh thời ông được giao nhiệm vụ coi giữ lăng miếu tổ tiên dòng họ Mạc ở Cổ Trai-Dương Kinh của nhà Mạc.

            Mạc Đăng Thận sinh ra và lớn lên trong giai đoạn đang suy vong của nhà Mạc.  . Trong bối cảnh đó, lực lượng Nam Triều được củng cố lại đã liên tục giành những thắng lợi quan trọng. Cuối năm 1591, Trịnh Tùng điều động 6 vạn quân chia thành 5 đạo tiến ra bắc. Để đối phó lại, nhà Mạc cũng huy động một lực lượng tới 10 vạn quân. Một trận quyết chiến diễn ra ở Sơn Tây, trong trận này nhà Mạc đại bại. Thừa thắng, Trịnh Tùng cho quân áp sát thành Thăng Long để uy hiếp.

            Năm 1592, quân Nam Triều mở cuộc tấn công quyết định vào Thăng Long. Trịnh Tùng giành toàn thắng. Cục diện Nam-Bắc triều về cơ bản đã kết thúc mặc dù một số con cháu dòng họ Mạc cùng tướng lĩnh phải chạy lên Cao Bằng cố thủ cho đến năm 1677 mới chấm dứt hoàn toàn.

            Truyền thuyết dòng họ^[1] cho biết giai đoạn này Mạc Đăng Thận thấy đại cục đã hỏng bèn cùng 500 quân bí mật mang theo hài cốt của Hoàng tộc trong đó có hài cốt của Thái tổ Mạc Đăng Dung, Thái tông Mạc Đăng Doanh, Hiến tông Mạc Phúc Hải, Tuyên tông Mạc Phúc Nguyên cùng một số báu vật như gia phả bằng đồng của dòng họ, thanh đại đao của Thái tổ Mạc Đăng Dung^[2] ra trấn giữ Đồ Sơn.

            Vài năm sau, khi thấy nhà Mạc không thể thay đổi được cục diện, Mạc Đăng Thận bèn giải tán đội quân, cất giấu hài cốt của Hoàng tộc cùng một số báu vật dưới lòng thuyền rồi chất đồ gốm lên trên, cải trang thành đoàn thuyền buôn dong buồm chạy sang đảo Hải Nam tạm trú.

            Tha phương một thời gian, được tin nội chiến giữa hai tập đoàn Trịnh-Nguyễn diễn ra quyết liệt, việc truy tìm dòng dõi nhà Mạc đã đỡ phần gay gắt, Mạc Đăng Thận quyết định trở về đất nước. Nhận thấy vùng đất Cồn Lau^[3] ven cửa Lạn Môn thuộc phủ Thiên Trường đất đai trù phú, dân cư thưa thớt, Mạc Đăng Thận bèn giấu kín tung tích bằng cách từ chữ Mạc lấy bộ thảo đầu đổi thành chữ Phạm, thay tên là Đình Trú (Dừng lại, trú ngụ), đồng thời chiêu tập dân nghèo khai phá được hơn 700 mẫu ruộng, động viên giúp đỡ nhân dân dựng nhà lập ấp, phát triển nông tang.

            Truyền thuyết dòng họ cùng một số tư liệu cho biết khi về vùng đất Cồn Lau sinh sống, Mạc Đăng Thận đã mang di cốt của bốn vị vua đầu triều cùng một số di cốt hoàng tộc chôn cất tại cánh đồng Cồn Kiên, dùng câu nói “tứ hà tổ, bất tri hà tổ” (mộ của bốn vị tổ, nhưng không biết là tổ nào) để giấu kín tung tích dòng họ. Mặc dù phải mai danh ẩn tích, giấu kín nguồn gốc cùng phần mộ tổ tiên nhưng trong tâm thức những thế hệ kế thành dòng họ Phạm gốc Mạc thì hồi ức của một vương triều cùng những ngày giỗ của những vị vua được chôn cất tại quê hương mới vẫn được khắc ghi. Hàng năm vào mỗi dịp giỗ của từng vị vua dòng họ đều tiến hành dâng hương, cúng tế. Nghi thức diễn ra đơn giản nhưng trang nghiêm và đầm ấm, có sự tham gia đông đủ của dòng họ.

ảnh 1: Từ đường họ Phạm tại xã Xuân Kiên-Xuân Trường-Nam Định

            2. Phạm Đình Trú (Mạc Đăng Thận) sinh được 3 người con trai là Phạm Công An, Phạm Công úc, Phạm Đình Tú. Trong số 3 người con trai thì Phạm Công An là con trai trưởng nên chịu trách nhiệm kế nghiệp cha trong việc ổn định và phát triển cuộc sống dòng họ sau một thời gian dài sống lưu vong. Với mục đích hoàn thành tâm nguyện của cha, ông đã cho mời những danh sư giỏi về dạy dỗ các thế hệ con cháu để phát triển dòng họ. Dưới sự hướng dẫn, chỉ bảo của ông, các thế hệ con cháu dòng họ Phạm gốc Mạc ở Kiên Lao kế tiếp nhau phát triển theo con đường võ học rồi giữ nhiều chức vụ trong triều đình. Gia phả dòng họ có ghi con trai ông là Phạm Công Phú (Đô Cối) trúng lực sĩ xuất thân, làm đến chức Đô chỉ huy Đồng tri, tử trận năm 39 tuổi, được truy phong Vạn Sơn hầu. Con trai cả của Phạm Công Phú là Phạm Hữu Nghĩa (Đô Cương) lại trúng lực sĩ xuất thân, giữ chức Tróc sinh lực sĩ, Ty cẩm y vệ, Ty lực sĩ điện Kim Quang, tước Viên Hùng bá. Tiếp đến là ba người con trai của Phạm Hữu Nghĩa là Phạm Hữu Hoan cũng được phong tới chức Trì uý tướng quân; Phạm Hữu Nhân được phong chức Đô chỉ huy sứ Đồng Tri, tước Quảng Đình hầu; Phạm Hữu Tín giữ chức Bả du đội, tước Triều Vạn bá. Cả bốn cha con Viên Hùng bá Phạm Hữu Nghĩa đều làm quan dưới các triều vua Lê Chân Tông (1643-1649), Lê Thần Tông (1649-1662), Lê Huyền Tông (1663-1671). Thống kê trong gia phả dòng họ, kể từ khi về vùng đất Kiên Lao sinh sống, chỉ riêng ngành cả của Phạm Công An có tổng cộng 14 người được phong các chức từ Tri phủ đến Tướng quân.

            Với những công lao đức độ, phẩm chất cùng những đóng góp của Phạm Công An đối với dòng họ và quê hương, sau này triều đình nhà Nguyễn đã ghi nhận và sắc phong ông là Đoan túc Dực bảo trung hưng Lê triều Thái bảo Phạm Công An tôn thần.

            Riêng đối với ngành 2 và ngành 3 của dòng họ Phạm gốc Mạc, cuốn gia phả cũng cho biết sau này một số con cháu dòng họ Phạm gốc Mạc thuộc ngành 2 (Phạm Công úc) dời về lập ấp tại Ngọc Tỉnh (Xuân Hùng-Xuân Trường-Nam Định), con cháu ngành 3 (Phạm Đình Tú) cũng tiến hành khai hoang mở làng tại Hoành Tây (Giao Yến-Giao Thuỷ-Nam Định). Cả hai ngành này cũng đã kế tục xứng đáng với truyền thống tổ tiên trong việc đào tạo ra nhiều nhân tài cho đất nước.

ảnh 2: Sắc phong niên đại Khải Định 9 (1924) phong cho Phạm Công An tôn thần.

            3. Ngôi từ đường họ Phạm gốc Mạc hiện nay thuộc xóm 14, xã Xuân Kiên huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Văn biaPhạm tộc bi ký do Mai Ngọ Hiên soạn khắc năm Thành Thái Mậu Tuất (1898) cho biết xưa kia ngôi từ đường được xây dựng với 3 gian nhà tranh nhỏ hẹp. Đến năm 1898, dòng họ quyên góp tiền xây dựng khu chính tẩm, lợp lại mái tiền đường thành mái ngói đồng thời cho lát toàn bộ nền từ đường bằng gạch đỏ. Năm Thành Thái thứ 11 (1899), cả dòng họ huy động công sức để trùng tu lại từ đường. Văn bia Phạm tộc bi ký soạn khắc năm Thành Thái Bính Ngọ (1906) ghi lại vào năm này tiền đường được hoàn thành gồm 3 gian gỗ lim, lợp ngói to lớn hơn. Cùng với việc xây dựng lại tiền đường thì dòng họ cũng tiến hành kiến thiết lại hệ thống khuôn viên di tích khang trang hơn. Toàn bộ công việc xây dựng, thanh toán tiền công được khắc vào via đá ghi công vào năm Duy Tân năm thứ 2 (1908).

            Từ đường họ Phạm gốc Mạc là công trình còn bảo lưu được những phong cách kiến trúc gỗ cổ truyền của dân tộc. Kể từ khi xây dựng đến nay, công trình luôn được các thế hệ con cháu quan tâm tôn tạo, tu bổ nên các hạng mục kiến trúc vẫn giữ được độ bền vững, các di vật được bảo quản khá tốt, môi trường cảnh quan phong quang thoáng đãng. Bên cạnh việc quan tâm đến công trình kiến trúc từ đường thì các ngôi mộ của những người trong hoàng tộc Mạc tại cánh đồng Cồn Kiên cũng được dòng họ chú ý giữ gìn, tôn tạo. Đợt cải tạo, chống lún sụt năm 2000, dòng họ đã tìm thấy một số đồ tuỳ táng như bát, đĩa, mảnh gốm sứ mang phong cách nghệ thuật TK VII-XVIII. Mặc dù điều đó chưa đủ căn cứ để khẳng định chính xác đây là mộ của các vị Hoàng đế nhà Mạc nhưng qua đây cũng cho những nhận định ban đầu về niên đại của các ngôi mộ này. Bên cạnh đó những di vật còn được dòng họ lưu giữ như thanh đại đao, gia phả, sắc phong cùng việc lập thần chủ thờ tự các vị vua từ bao đời nay là một minh chứng khẳng định nguồn gốc của dòng họ Phạm nơi đây.

ảnh 3: Bài vị: “Thượng tổ Mạc triều liệt vị tiên hoàng đế thần vị” thờ tại từ đường.

            Hàng năm, ngày lễ lớn nhất của dòng họ được tổ chức vào ngày 9,10 tháng 2 âm lịch không chỉ là dịp con cháu xa gần tụ họp, được đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng tâm linh mà còn thể hiện tinh thần uống nước nhớ nguồn, lưu giữ và phát huy truyền thống lịch sử của dòng họ, thoả mãn tâm lý hướng về cội nguồn, hiểu về nơi sinh thành của cha ông, về quá trình đấu tranh lao động để gây dựng cơ nghiệp lâu dài cho thế hệ mai sau. Tất cả những yếu tố đó góp phần quan trọng vào việc định hướng và giáo dục con cháu tiếp nối nhau phát huy tự hào và tiến bộ hơn.

            Với những giá trị tiêu biểu về kiến trúc nghệ thuật, lịch sử và văn hoá, ngày 4/2/2006 ngôi từ đường họ Phạm gốc Mạc đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh Nam Định công nhận và cấp bằng di tích lịch sử-văn hoá theo Quyết định số 430/QĐ-UBND, tạo điều kiện thuận lợi để dòng họ bảo vệ, bảo tồn và phát huy giá trị có hiệu quả cao.

Vũ Đại An

Ban quản lý di tích và danh thắng tỉnh Nam Định.

---

[1] Ngoài truyền thuyết, chúng tôi còn căn cứ vào tư liệu Mộ bốn vua Thái tổ, Thái tông, Hiến tông triều Mạc và thanh đại đao nặng 60 cân (36,9kg) của tác giả Lê Xuân Quang đăng trên Phát hiện mới khảo cổ học năm 1996; Tư liệu Phát hiện thấy sinh phần của bốn Hoàng đế triều Mạc và thanh đại đao của Mạc Thái tổ Đăng Dung đăng trên báo An ninh Hải Phòng số 497, ngày 13/6/2000 của tác giả Trần Phương.

[2] Hiện nay cuốn gia phả bằng đồng đã bị giặc Pháp tiêu huỷ trong giai đoạn 1949-1953, còn thanh đại đao được thờ tại từ đường ngành 2 dòng họ Phạm gốc Mạc ở Ngọc Tỉnh-Xuân Hùng-Xuân Trường-Nam Định. (Nay thanh Long đao đã được đưa về thờ tại Thái miếu mới xây dựng lại tại Xã Ngũ Đoan - Dương kinh xưa- thuộc huyện Kiến Thụy, Hải Phòng- Xin xem bài Truyền thuyết về thanh long đao trong mục Tư liệu-mactoc.com)

[3] Cồn Lau sau đổi thành Kiên Lao, nay là xã Xuân Kiên-Xuân Trường-Nam Định.